Từ 01/01/2026, Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu chính thức bước vào giai đoạn vận hành toàn diện. Mọi lô hàng thép, nhôm, xi măng, phân bón, hydro và điện xuất khẩu sang EU sẽ phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải nhúng (embedded emissions). Bài viết này tổng hợp lộ trình, nghĩa vụ pháp lý và kế hoạch hành động 6 tháng cho doanh nghiệp Việt Nam.
1. Bức tranh tổng thể: CBAM giai đoạn 2026 khác gì giai đoạn chuyển tiếp?
Giai đoạn chuyển tiếp (10/2023 – 12/2025) chỉ yêu cầu nhà nhập khẩu EU báo cáo phát thải, không trả phí. Từ 2026, mỗi tấn CO₂e nhúng trong hàng hóa sẽ tương ứng với một chứng chỉ CBAM (CBAM certificate) có giá bằng giá EU ETS trung bình tuần. Trách nhiệm pháp lý nằm ở “authorised CBAM declarant” phía EU, nhưng họ sẽ chuyển toàn bộ chi phí và nghĩa vụ dữ liệu sang nhà xuất khẩu Việt Nam.
2. Sáu sản phẩm trong phạm vi và mã CN cụ thể
| Ngành | Mã CN tiêu biểu | Tác động ước tính |
|---|---|---|
| Thép | 7208–7229, 7301, 7302 | Cao – chi phí tăng 4–8% giá FOB |
| Nhôm | 7601–7616 | Cao – đặc biệt nhôm sơ cấp |
| Xi măng | 2523 | Rất cao – clinker phát thải ~0,9 t CO₂/t |
| Phân bón | 2808, 2814, 2834, 3102, 3105 | Trung bình – urê và amoni nitrat |
| Hydro | 2804 10 00 | Tăng dần khi EU đẩy mạnh hydro xanh |
| Điện | 2716 | Chỉ áp dụng cho nhà xuất khẩu điện trực tiếp |
3. Năm việc doanh nghiệp Việt phải làm trong 6 tháng tới
- Xác định mã CN của sản phẩm xuất khẩu — đối chiếu với danh mục CBAM Annex I để biết có thuộc phạm vi không.
- Triển khai hệ thống đo đếm phát thải tại từng installation (cơ sở sản xuất) theo phương pháp EU mặc định hoặc actual data.
- Tổ chức nhân sự CBAM: chỉ định CBAM Officer, đào tạo nội bộ và lập SOP báo cáo định kỳ.
- Ký NDA với khách hàng EU để trao đổi dữ liệu phát thải an toàn — đây là tài sản kinh doanh nhạy cảm.
- Tính toán chi phí CBAM dự kiến và đưa vào công thức giá bán 2026 trở đi.
3.1. Lựa chọn phương pháp đo đếm phù hợp
EU cho phép sử dụng "default values" do Ủy ban châu Âu công bố trong giai đoạn đầu, nhưng giá trị mặc định luôn cao hơn 20–40% so với phát thải thực tế của hầu hết nhà máy hiện đại tại Việt Nam. Đầu tư vào hệ thống đo đếm thực tế (Continuous Emissions Monitoring System – CEMS hoặc mass balance) sẽ giúp tiết kiệm hàng triệu USD chi phí chứng chỉ CBAM mỗi năm.
4. Lợi thế cạnh tranh nếu chuẩn bị sớm
- Đàm phán giữ nguyên giá FOB nhờ phát thải thấp hơn đối thủ.
- Trở thành nhà cung cấp ưu tiên trong danh sách "low-carbon supplier" của khách hàng EU.
- Hưởng tín dụng xanh từ ngân hàng Việt Nam và quốc tế nhờ dữ liệu ESG đầy đủ.
- Sẵn sàng cho UK CBAM (2027), Carbon Border Tax của Mỹ và Australia (đang dự thảo).
Doanh nghiệp Việt nào có dữ liệu phát thải sạch trước 30/06/2026 sẽ giữ được hợp đồng EU. Doanh nghiệp đến tháng 12/2026 mới làm sẽ mất khách.— TS. Nguyễn Văn A — Chuyên gia CBAM
5. Kết luận
CBAM 2026 không phải là một rào cản — đó là phép thử xem doanh nghiệp Việt có sẵn sàng cho nền kinh tế carbon thấp toàn cầu hay không. Hành động ngay hôm nay sẽ là khoản đầu tư có ROI rõ rệt trong 12 tháng tới. Hãy bắt đầu từ việc kiểm kê GHG nội bộ và đăng ký khóa học CBAM Cơ bản của KhoaHocCBAM để xây dựng năng lực vững chắc.
TS. Nguyễn Văn A
Chuyên gia tại KhoaHocCBAM với nhiều năm kinh nghiệm tư vấn CBAM, kiểm kê GHG và thị trường carbon cho doanh nghiệp Việt Nam.
Xem hồ sơ